पंचांग वास्तू – भारतातील तज्ञ वास्तुशास्त्र सल्लागार

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः । यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥

अर्थ: संपूर्ण सजीव सृष्टी अन्नावर अवलंबून आहे, अन्नाची निर्मिती पावसापासून होते, पाऊस यज्ञाद्वारे प्राप्त होतो आणि यज्ञ विहित कर्मातून निर्माण होतो.

यज्ञ म्हणजे काय?

‘यज्’ धातूचा अर्थ आहे पूजा, संगति (एकत्र येणे), दान.

यज्ञ म्हणजे अग्नीसमोर विशिष्ट मंत्रांनी देवतांचे आवाहन करून हविष्य (आहुती) अर्पण करणे, त्यातून देव, ऋषी, पितर यांचे तृप्तीकरण व लोककल्याण साधणे.

यज्ञ म्हणजे वैदिक परंपरेतील पवित्र अग्निपूजा होय. यामध्ये अग्नीत आहुती अर्पण करून देवता, निसर्ग आणि विश्वाशी समन्वय साधला जातो.

यज्ञाचा उद्देश शुद्धीकरण, सकारात्मक ऊर्जा वाढवणे, कल्याण व शांती प्राप्त करणे हा आहे. मंत्रोच्चार व विधींच्या माध्यमातून यज्ञ केला जातो.

वैदिक शास्त्रांतील संदर्भ

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद — चारही वेदांमध्ये यज्ञाचे महत्त्व सांगितले आहे. मनुस्मृती, शतपथ ब्राह्मण, कात्यायन श्रौतसूत्र या ग्रंथांमध्ये विविध यज्ञांचे विधी दिलेले आहेत. यज्ञामध्ये देवयज्ञ, पितृयज्ञ, ऋषियज्ञ, अतिथियज्ञ, भूतयज्ञ असे पाच प्रकार सांगितले जातात.

यज्ञाचे उद्दिष्ट

सृष्टीचे संतुलन राखणे पर्यावरण शुद्धीकरण देवता, ऋषी, पितर यांचे तृप्तीकरण व्यक्तिगत व सामाजिक कल्याण मोक्षप्राप्तीसाठी साधना

यज्ञाची प्रमुख अंगे

वैदिक परंपरेनुसार यज्ञ ही एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि शास्त्रोक्त प्रक्रिया आहे. यज्ञाची पूर्णता होण्यासाठी खालील पाच प्रमुख घटकांचे (अंगांचे) विशेष महत्त्व असते:

होमकुंड / यज्ञकुंड: जिथे पवित्र अग्नी प्रज्वलित केला जातो.

यज्ञाग्नि: गार्हपत्य, आहवनीय आणि दक्षिणाग्नि हे तीन मुख्य प्रकार.

हविष्य / आहुती: साजूक तूप, समिधा, धान्य आणि औषधी वनस्पतींचे अर्पण.

मंत्रोच्चार: ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेदातील पवित्र मंत्रांचे पठण.

ऋत्विक (पुरोहित): होतृ, अध्वर्यु, उद्गाता आणि ब्रह्मा या चतुरंगी पुरोहितांचे मार्गदर्शन.

यज्ञ विधीची प्रक्रिया आणि क्रम (Yagna Process)

संकल्प

यज्ञाचा मुख्य हेतू, उद्देश आणि ज्यांच्यासाठी यज्ञ केला जात आहे, त्यांचे नाव उच्चारून विधीवत संकल्प करणे.

अग्निप्रज्वलन

पवित्र मंत्रांच्या पाठासह अरणी मंथन किंवा शुद्ध कापूर वापरून विधीपूर्वक यज्ञाचा अग्नी जागवणे.

देवता आवाहन

यज्ञाच्या विशिष्ट अधिष्ठाता देवतांना मंत्रांच्या साह्याने यज्ञात उपस्थित राहण्यासाठी सप्रेम आमंत्रण देणे.

मंत्रोच्चारासह आहुती

स्वाहाकारासह हविष्य (साजूक तूप, समिधा, धान्य) अग्नीमध्ये अर्पण करून देवतांना तृप्त करणे.

पूर्णाहुती

यज्ञाची सांगता म्हणून दिलेली अंतिम मुख्य आहुती, जी यज्ञाच्या यशाचे आणि फलप्राप्तीचे प्रतीक आहे.

शांतिपाठ

यज्ञाच्या अखेरीस संपूर्ण विश्वातील प्राणिमात्रांच्या सुखासाठी आणि कल्याणासाठी केलेली सामूहिक प्रार्थना.

यज्ञाचे फायदे (वैदिक दृष्टीने)

आध्यात्मिक प्रगती व मोक्षमार्ग.
वातावरणातील दूषितता नष्ट होते.
सजीवांच्या कल्याणासाठी ऊर्जेचे प्रक्षेपण.
मानसिक, शारीरिक स्वास्थ्याची वृद्धी.
कर्मशुद्धी व ऋणमोचन.

वैदिक महत्त्व

यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कर्म — यज्ञ हे श्रेष्ठ कर्म आहे (भगवद्गीता ४.२३).
यज्ञाशिवाय देवता संतुष्ट होत नाहीत.
यज्ञातूनच वर्षा, अन्नवृद्धी, सृष्टीचक्र चालते (गीता ३.१४).

यज्ञांचे प्रकार (वैदिक काळातील)

नित्य यज्ञ—

दररोज करायचे यज्ञ (अग्निहोत्र, दर्शपौर्णमास, आग्रयण).

काम्य यज्ञ —

विशिष्ट फलासाठी (पुत्रकामेष्ठी, सर्वकामेष्टी, राजसूय, अश्वमेध).

प्रायश्चित्त यज्ञ —

पापपरिहारासाठी.

सामाजिक यज्ञ —

जनकल्याणासाठी (सार्वजनिक सत्यनारायण यज्ञ, रुद्रयज्ञ, दुर्गायज्ञ).

यज्ञ कर्म

श्री. सचिन जोशी गुरुजी

वर्षे अनुभव

फोन कंसल्टेशन्स

साक्षर अभ्यास

वस्तू पूजा

अंतरराज्यीय पूजा

देशव्यापी पूजा

अधिक माहितीसाठी आमच्याशी संपर्क साधा.