पंचांग वास्तू – भारतातील तज्ञ वास्तुशास्त्र सल्लागार

"जन्मना जायते शूद्रः संस्कारैर्द्विज उच्यते । वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिद्विजन्मनाम् ॥"

अर्थ: जन्माने प्रत्येक जण शूद्र असतो, संस्कारांनी तो 'द्विज' (दुसरा जन्म) प्राप्त करतो.

उपनयन संस्कार

उपनयन संस्कार (उपनयन = जवळ नेणे; संस्कार = शुद्धिकरण व घडवणूक) हा वैदिक परंपरेतील एक महत्त्वाचा संस्कार आहे, ज्याला यज्ञोपवीत संस्कार किंवा मुनिब्राह्मण संस्कार असेही म्हणतात. हा संस्कार मूलावर वेदाध्ययनाचा अधिकार प्रदान करतो आणि तो द्विजत्व (दुसरा जन्म) प्राप्त करतो असे मानले जाते.

उपनयन संस्काराचा अर्थ व महत्त्व

उप + नयन = गुरुच्या जवळ नेणे.

शिष्याला वेदाध्ययनासाठी व ब्रह्मचर्याश्रमात प्रवेश देणारा संस्कार.

द्विज’ म्हणजे दुसऱ्यांदा जन्मलेला — पहिला जन्म आई-वडिलांकडून, दुसरा जन्म गुरुंकडून (ज्ञानाचा).

उपनयन झाल्यावर शिष्य ब्रह्मचर्य पाळतो, स्वाध्याय करतो, गुरुसेवा करतो.

उपनयन संस्काराची योग्य वय

वैदिक विवाह संस्कारात अनेक पद्धती आहेत (उदा. ब्रह्मविवाह, गंधर्वविवाह), पण ब्राह्मणधर्मप्रणीत विवाहात यज्ञ आणि सप्तपदी हे मुख्य भाग आहेत.

ब्राह्मण – ८ वर्षे (गर्भधारणेपासून ८वा वर्ष)
क्षत्रिय – ११ वर्षे (गर्भधारणेपासून ८वा वर्ष)
वैश्य – १२ वर्षे (मनुस्मृती २.३६ नुसार)

वैदिक शास्त्रांतील संदर्भ

सप्तपदी हा हिंदू विवाहाचा सर्वात पवित्र आणि कायदेशीरदृष्ट्या महत्त्वाचा विधी आहे. अग्निसाक्षीत वर-वधू सात पावले चालतात आणि प्रत्येक पावलावर संसाराच्या समृद्धीसाठी विशिष्ट संकल्प करतात:

उपनयन संस्काराचा उल्लेख मनुस्मृती, गृह्यसूत्रे, धर्मशास्त्रे यामध्ये आहे. यज्ञोपवीत (जानेऊ) धारण करून ‘गायत्री मंत्र’ चा अधिकार प्राप्त होतो. सामवेद, ऋग्वेद, यजुर्वेद – कोणत्या शाखेचा अभ्यास करायचा हे ठरवले जाते. गुरु शिष्याला ‘सावित्री उपदेश’ (गायत्री मंत्र) देतो.

उपनयन संस्कार विधी (Upanayan Rituals)

नंदी श्राद्ध

विधी निर्विघ्न पार पडण्यासाठी आणि पूर्वजांची कृपा प्राप्त करण्यासाठी श्राद्ध विधी व पूजन करणे.

मंडप स्थापना

यज्ञ आणि मुख्य संस्कारासाठी पवित्र वेदी तयार करून शुद्ध स्थान निश्चित करणे.

केशवपन विधी

शिष्याचे केस काढून शुद्धी करणे (शिखा ठेवून), जे नवीन आध्यात्मिक जीवनाचे प्रतीक आहे.

मातृ भोजन

संस्कारापूर्वी बटूने आपल्या मातेसोबत केलेले शेवटचे कौटुंबिक जेवण, ज्यानंतर गुरुगृही प्रयाण होते.

यज्ञोपवीतधारण

वैदिक परंपरेनुसार तीन सुतांचे 'जानवे' परिधान करणे, जे कर्तव्य आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे.

गायत्री मंत्र उपदेश

गुरु शिष्याच्या कानात पवित्र गायत्री मंत्राचा उपदेश करून त्याला विद्याभ्यासास प्रवृत्त करतात.

भिक्षाटन विधी

शिष्य गुरुच्या आज्ञेनुसार भिक्षा मागतो, ज्यामुळे मनातील अहंकार शमून नम्रता निर्माण होते.

गुरुसेवा व व्रतधारण

ब्रह्मचर्य पालनाची प्रतिज्ञा घेऊन गुरुच्या मार्गदर्शनाखाली ज्ञानार्जन करण्याचा संकल्प करणे.

महत्त्वाचे नियम

ब्रह्मचर्याचे पालन
सत्य बोलणे, संयम राखणे
गुरुचे वचन पाळणे
स्वाध्याय (स्वतःचा अभ्यास)
प्रातःस्मरण व संध्यावंदन

आध्यात्मिक अर्थ

मन, वाणी, शरीराची शुद्धी

हा संस्कार बटूला शारीरिक आणि मानसिक स्तरावर शुद्ध करून विद्यार्जनासाठी तयार करतो.

आत्मसाक्षात्काराचा प्रारंभ

गायत्री मंत्राच्या उपदेशासह शिष्याच्या आध्यात्मिक प्रवासाची खरी सुरुवात होते.

शिष्य आणि गुरु यांचे पवित्र नाते

गुरु शिष्याला अंधारातून प्रकाशाकडे (अज्ञानाकडून ज्ञानाकडे) नेण्याची जबाबदारी घेतात.

उपनयन संस्कार

श्री. सचिन जोशी गुरुजी

वर्षे अनुभव

फोन कंसल्टेशन्स

साक्षर अभ्यास

वस्तू पूजा

अंतरराज्यीय पूजा

देशव्यापी पूजा

अधिक माहितीसाठी आमच्याशी संपर्क साधा.

उपनयन संस्कार

उपनयन संस्काराचा अर्थ व महत्त्व

तुमची पूजा आजच बुक करा

उपनयन संस्काराची योग्य वय

वैदिक शास्त्रांतील संदर्भ

उपनयन संस्कार विधी (Upanayan Rituals)

नंदी श्राद्ध

मंडप स्थापना

केशवपन विधी

मातृ भोजन

यज्ञोपवीतधारण

गायत्री मंत्र उपदेश

भिक्षाटन विधी

गुरुसेवा व व्रतधारण

महत्त्वाचे नियम

आध्यात्मिक अर्थ

मन, वाणी, शरीराची शुद्धी

आत्मसाक्षात्काराचा प्रारंभ

शिष्य आणि गुरु यांचे पवित्र नाते